یه تحقیق خیلی بزرگ نشون داده که مغز ما ۵ مرحله یا دوره خاص رو توی زندگی پشت سر می‌ذاره

مغز آدم مثل یه ماشین نیست که از اول تا آخر یه جور بمونه؛ بلکه یه عضو منعطفه که مدام خودش رو بازسازی و بازآرایی می‌کنه. حالا دانشمندای علوم اعصاب دانشگاه کمبریج انگلیس و دانشگاه پیتسبرگ آمریکا، ۴ تا نقطه عطف مهم رو توی سیم‌کشی مغز پیدا کردن که از بدو تولد تا لحظه مرگ اتفاق می‌افته.

این دوره‌ها مثل فصل‌های مختلف زندگی ما هستن و هر کدوم از این «دوران‌های عصبی» نشونه یه مرحله جدید از رشد یا زوال مغزه. دانکن استل، یکی از نویسنده‌های ارشد این تحقیق، می‌گه اگه به گذشته نگاه کنیم، خیلی از ما حس می‌کنیم زندگی‌مون از فازهای مختلفی رد شده؛ حالا معلوم شده که مغزمون هم دقیقاً همین دوره‌ها رو طی می‌کنه.

محقق‌ها با بررسی اسکن مغزی (MRI) بیش از ۳۸۰۰ نفر (از نوزادی تا ۹۰ سالگی)، متوجه شدن که معماری مغز انسان توی چهار تا سن خاص تغییر مسیر می‌ده: حدود ۹ سالگی، ۳۲ سالگی، ۶۶ سالگی و ۸۳ سالگی. این سنین مرز بین ۵ دوره اصلی زندگی رو مشخص می‌کنن: کودکی، نوجوانی، بزرگسالی، پیری زودرس و پیری دیررس.

الکسا موسلی، نویسنده اصلی این تحقیق، می‌گه: «ما می‌دونیم که سیم‌کشی مغز برای رشد ما خیلی حیاتیه، اما تصویر کلی از اینکه مغز در طول زندگی چطور و چرا تغییر می‌کنه نداشتیم. این اولین تحقیقیه که فازهای اصلی سیم‌کشی مغز رو در طول عمر انسان شناسایی کرده.»

تیم تحقیق برای اینکه بفهمن مغز چطور به بلوغ می‌رسه، فاکتورهایی مثل «بازدهی جهانی» (اینکه شبکه‌های مختلف مغز چقدر خوب با هم حرف می‌زنن) و «پیمانه‌ای بودن» (اینکه شبکه‌های مغز چقدر از هم جدا یا تخصصی هستن) رو اندازه گرفتن و در نهایت به این ۵ مرحله رسیدن:

دوره اول: از تولد تا ۹ سالگی
توی این مرحله ماده خاکستری (که سلول‌های عصبی اونجا هستن) و ماده سفید (که اتصالات بین سلول‌هاست) خیلی سریع رشد می‌کنن. اما نزدیک بلوغ، مغز شروع می‌کنه به هرس کردن این شاخ و برگ‌های اضافی تا سیستمش رو خلوت و بازدهی‌ش رو بیشتر کنه.

دوره دوم: نوجوانی (تا ۳۲ سالگی)
توی این دوره سیستم عصبی شروع می‌کنه به تولید هورمون‌های جنسی به شکلی بی‌سابقه. حجم ماده سفید همچنان رشد می‌کنه و شبکه‌های مغزی ظریف‌تر و دقیق‌تر می‌شن. بازدهی ارتباطات مغز هر سال بهتر می‌شه. نکته جالب اینجاست که برخلاف تصور قبلی که می‌گفتن مغز توی اواسط ۲۰ سالگی کامل می‌شه، این تحقیق نشون می‌ده تغییرات ساختاریِ شبیه به نوجوانی، تا اوایل ۳۰ سالگی ادامه داره و نقطه عطف اصلی تازه توی ۳۲ سالگی اتفاق می‌افته.

دوره سوم: بزرگسالی (۳۲ تا ۶۶ سالگی)
توی ۳۲ سالگی، معماری مغز شروع به تثبیت شدن می‌کنه. توی این سه دهه، بخش‌های مختلف مغز از هم جداتر و تخصصی‌تر (جزیره‌ای‌تر) می‌شن؛ یه فرآیند کند که سال‌ها طول می‌کشه.

دوره چهارم: پیری زودرس (۶۶ تا ۸۳ سالگی)
حدود سن ۶۶ سالگی، معماری مغز اولین نشانه‌های ملایم فرسودگی رو نشون می‌ده. هر سال که می‌گذره، شبکه‌های ساختاری خلوت‌تر می‌شن چون تراکم اتصالات عصبی کم می‌شه و بازدهی‌شون پایین می‌آد. این احتمالاً با شروع تخریب ماده سفید مغز مرتبطه.

دوره پنجم: پیری دیررس (از ۸۳ سالگی به بعد)
توی ۸۳ سالگی، زوال مغز کاملاً مشخص می‌شه. ویژگی اصلی این دوره اینه که ارتباطات کل مغز ضعیف می‌شه و شبکه‌های محلی مجبور می‌شن بارِ سنگین فعالیت‌های ذهنی رو به تنهایی به دوش بکشن.

هنوز خیلی چیزها هست که دانشمندا درباره تاثیر این تغییرات روی رفتار و سلامت ما نمی‌دونن، اما این یافته‌ها سرنخ‌های خیلی مهمی بهمون می‌ده. الکسا موسلی می‌گه: «این دوره‌ها به ما می‌گن که مغز ما توی هر مرحله از زندگی توی چه کارهایی بهترینه یا کجاها آسیب‌پذیرتر می‌شه. این می‌تونه بهمون کمک کنه بفهمیم چرا بعضی مغزها توی نقاط کلیدی زندگی مسیر متفاوتی می‌رن؛ از اختلالات یادگیری در کودکی گرفته تا زوال عقل در سنین بالا.»

لینک منبع