یه متخصص توضیح میده چطور با بالا رفتن سن، مغزتون رو تیز نگه دارید

آیا اینکه با بالا رفتن سن از نظر ذهنی تیز بمونیم، یه هدف دست‌یافتنیه یا یه رویای دست‌نیافتنی؟

کاملاً ممکنه، اگه تو طول زندگیتون عادت‌هایی رو که برای عملکرد مغز مفیدن، پرورش بدید.

به عنوان یه محقق تو حوزه علوم اعصاب شناختی و روانشناسی عصبی فرآیندهای پیری، هدفم اینه که با توجه به پیشرفت‌های علمی اخیر، راه‌هایی رو که می‌تونیم باهاشون سلامت شناختی خوب رو موقع پیر شدن حفظ کنیم، روشن کنم.

اهمیت ذخیره شناختی

یکی از مؤثرترین استراتژی‌هایی که تحقیقات شناسایی کرده، توسعه و حفظ یه ذخیره شناختی خوبه.

ذخیره شناختی به توانایی مغز برای مقاومت در برابر اثرات پیری یا بیماری‌های تخریب‌کننده عصبی بدون اینکه منجر به افت عملکردی قابل توجهی بشه، اشاره داره. این مفهوم الان تو رویکردهای پیشگیری از افت شناختی، نقش محوری داره.

مجله لنست (The Lancet) تو گزارش «پیشگیری، مداخله و مراقبت از زوال عقل» که تو سال ۲۰۲۴ آپدیت شده، به این واقعیت اشاره کرده که ۴۵ درصد از موارد زوال عقل رو می‌شه با رسیدگی به ۱۴ تا عامل خطر قابل تغییر، پیشگیری یا به تأخیر انداخت.

این عوامل شامل بی‌تحرکی، افسردگی و انزوای اجتماعی می‌شن.

ولی یکی از اولین و مهم‌ترین عوامل، داشتن سطح تحصیلات پایینه.

فراتر از تحصیلات

تحصیلات برای مدت طولانی به عنوان شاخص اصلی ذخیره شناختی در نظر گرفته می‌شد. این نشون‌دهنده قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض فعالیت‌های فکری تحریک‌کننده‌ایه که به توسعه شبکه‌های مغزی مؤثر کمک می‌کنن.

ولی این دیدگاه الان ناقص به حساب میاد. ذخیره شناختی تو کودکی یا بزرگسالی ثابت نمی‌شه: می‌شه اون رو تو طول زندگی از طریق تجربه‌های مختلفی مثل یادگیری، تعاملات اجتماعی غنی و فعالیت‌های سرگرم‌کننده تحریک‌کننده شناختی، ساخت، حفظ و حتی تقویت کرد.

نمونه‌های خاص این فعالیت‌ها شامل نواختن یه ساز موسیقی یا بازی‌های فکری پیچیده مثل شطرنج، یا شرکت تو فعالیت‌های داوطلبانه‌ای می‌شه که به مهارت‌های برنامه‌ریزی و حل مسئله نیاز دارن.

فهمیدن ذخیره شناختی

تحقیقات علمی چند تا مدل مکمل رو برای فهمیدن مکانیزم‌های ذخیره شناختی ارائه میدن.

• بعضی‌ها روی خود ساختار مغز تمرکز می‌کنن و میگن که ویژگی‌هایی مثل تعداد نورون‌ها روی تحمل مغز در برابر آسیب تأثیر میذاره. این مدل ذخیره مغزی هست که بر این ایده استواره که بعضی از آدما با تعداد نورون‌های بیشتری به دنیا میان و این بهشون اجازه میده بهتر با پیری کنار بیان.

• بقیه استدلال می‌کنن که سبک زندگی فعال می‌تونه با تقویت انعطاف‌پذیری بیولوژیکی، اثرات پیری مغز رو کند کنه؛ مثلاً توانایی مغز برای سالم و کاربردی موندن با افزایش سن و نشون دادن علائم قابل مشاهده کمی از زوال با وجود سن. این مدل نگهداری مغزی هست.

• یه دسته سوم از مدل‌ها هم روی انعطاف‌پذیری عملکردی مغز تأکید دارن، که بهش اجازه میده منابعش رو به روش‌های مختلفی به کار بگیره یا شبکه‌های عصبی جایگزینی رو برای جبران افت‌های مرتبط با سن استخدام کنه. این به عنوان مدل ذخیره شناختی شناخته می‌شه.

این مدل‌های مختلف بخشی از یه چارچوب مفهومی مشترکن که بین ذخیره مغزی، نگهداری مغزی و ذخیره شناختی تمایز قائل می‌شن.

هر مدل بر اساس یه ایده خاصه، ولی مکمل هم هستن و با داده‌های تجربی پشتیبانی می‌شن.

مدل ذخیره شناختی، به خصوص به خاطر ارتباطش با عوامل قابل تغییری مثل سطح تحصیلات و شرکت منظم تو فعالیت‌های تحریک‌کننده شناختی، همچنان پرمطالعه‌ترین مدل باقی مونده.

ذخیره شناختی پویاست

این توضیح کمک می‌کونه تا تحقیقات هماهنگ بشن و به طور مؤثری استراتژی‌های پیشگیری رو هدایت کنن. مهم‌تر از همه، بهمون یادآوری می‌کونه که ذخیره شناختی به جای اینکه یه چیز ثابت باشه، به خاطر تعامل با تجربه و یادگیری تکامل پیدا می‌کونه و بنابراین می‌شه تو طول زندگی تقویتش کرد.

کارهای اخیر از این دیدگاه پویا حمایت می‌کنن. یه تیمی از محققای کبک، که من هم عضوش هستم، نشون دادن که یادگیری ساختاریافته استراتژی‌های حافظه، از جمله روش مکان‌ها (ربط دادن هر تیکه از اطلاعات به یه مکان آشنا) یا تجسم ذهنی (تبدیل اطلاعات به تصاویر برای به خاطر سپردن بهتر)، می‌تونه تغییرات قابل توجهی تو فعالیت مغز ایجاد کنه.

ترکیبی از افزایش و کاهش فعال‌سازی، از جمله تغییرات تو سطح فعالیت تو نواحی مختلف مغز، تو مراحل مختلف یادگیری و به یاد آوردن اطلاعات مشاهده شد. این مشاهده نشون میده که استفاده از استراتژی‌های حافظه، امکان انعطاف‌پذیری عملکردی بیشتری رو تو مغز فراهم می‌کونه.

نتایج همچنین نشون داد که تو افراد تحصیل‌کرده‌تر، بعضی از نواحی به طور هدفمندتری موقع یادگیری و به یاد آوردن فعال می‌شن، که نشون میده مغز اونا از استراتژی‌های مؤثرتری استفاده می‌کونه.

تحقیقات دیگه هم روی نقش تحصیلات تو ساختار و عملکرد مغز تأکید کردن. یه مطالعه‌ای که من با همکارانم انجام دادم، یه ارتباطی رو بین سال‌های تحصیل، حجم ماده خاکستری و فعال‌سازی مغز تو زمینه حافظه نشون داد. یه مطالعه دیگه که توش شرکت داشتم، انعطاف‌پذیری بیشتر فعال‌سازی رو بر اساس پیچیدگی کار تو افراد تحصیل‌کرده‌تر نشون داد.

همه این تحقیقات تأیید می‌کنن که ذخیره شناختی رو می‌شه با تجربه توسعه داد و با تمرینات شناختی تو هر سنی تعدیل کرد.

مغزتون رو همزمان با تفریح تحریک کنید

در همین راستا، مطالعه Engage توسط کنسرسیوم کانادایی پیری و تخریب عصبی، هدفش مطالعه اثرات رفتاری و عصبی-فیزیولوژیکی فعالیت‌های سرگرم‌کننده تحریک‌کننده شناختی تو بزرگسالان مسنه.

این مداخله ترکیبی، تمرینات شناختی رسمی (استراتژی‌های حفظ کردن، توجه) رو با فعالیت‌های سرگرم‌کننده ساختاریافته مثل یادگیری موسیقی، یه زبان دوم یا بازی‌های ویدیویی ترکیب می‌کونه.

این یه مدل اکولوژیکی ارائه میده؛ به عبارت دیگه، یه رویکردی که به شرایط زندگی واقعی نزدیکه، لذت‌بخش و انگیزه‌بخشه و به مشارکت پایدار کمک می‌کونه.

با نشون دادن اینکه این مداخلات طبیعی اثراتی قابل مقایسه با برنامه‌های تمرینات شناختی سنتی دارن، که اغلب شامل تمرینات تکراری روی کامپیوتر یا کاغذ برای کار کردن روی عملکردهایی مثل حافظه یا تمرکز می‌شن، Engage می‌تونه رویکردهای پیشگیری از افت شناختی مرتبط با سن رو متحول کنه.

یادگیری یه زبان دیگه

تو آزمایشگاه روانشناسی عصبی پیری من (NeuroÂge) تو دانشگاه کبک، ما داریم یه پروژه مکمل رو انجام میدیم.

با همکاری پروفسور پل جان از دپارتمان زبان‌های مدرن و ترجمه و پروفسور سیمون ریگولو از دپارتمان روانشناسی، ما داریم اثرات یادگیری زبان انگلیسی به عنوان زبان دوم رو روی شناخت و فعالیت مغز تو بزرگسالان مسن بررسی می‌کنیم.

این پروژه با استفاده از یه پروتکلی که کلاس‌ها، تدریس خصوصی و اندازه‌گیری‌های شناختی و الکتروانسفالوگرافی رو با هم ترکیب می‌کونه، هدفش مستند کردن مزایای شناختی و عصبی یادگیری معنادار، انگیزه‌بخش و در دسترسه.

نتایج اولیه امیدوارکننده‌ست و از این ایده حمایت می‌کونه که مشارکت فکری، حتی وقتی دیرتر تو زندگی شروع بشه، می‌تونه مزایای قابل اندازه‌گیری‌ای ایجاد کنه.

حفظ سلامت شناختی خوب تو هر سنی، به ترکیبی از مداخلات در دسترس، انگیزه‌بخش و تحریک‌کننده نیاز داره.

ذخیره شناختی، به جای اینکه ثابت باشه، در طول زندگی ساخته می‌شه. پیشرفت‌های تحقیقاتی الان ابزارهای ملموسی رو برای پیری سالم، به خصوص وقتی صحبت از سلامت شناختی می‌شه، بهمون ارائه میدن.

لینک منبع